Παιδική και εφηβική παχυσαρκία
Αξιολόγηση σωματικού βάρους, πρόληψη και διατροφική φροντίδα
https://svourakids.gr/paidiki-kai-efiviki-pachysarkia/
Ευχαριστώ την Σβούρα για την φιλοξενία του άρθρου και την συνεργασία!
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας ως παχυσαρκία ορίζεται η αυξημένη συσσώρευση σωματικού λίπους, που παρουσιάζει σημαντικό κίνδυνο για την υγεία.
Ειδικότερα η εμφάνιση της παιδικής παχυσαρκίας αποτελεί σοβαρό πρόβλημα υγείας, το οποίο έχει λάβει επιδημικές διαστάσεις παγκοσμίως, με το ποσοστό παιδικής παχυσαρκίας στην Ελλάδα να είναι από τα υψηλότερα στην Ευρώπη. Μάλιστα τα τελευταία χρόνια η πανδημία Covid-19 φαίνεται, ότι επιτάχυνε αλλαγές στις συμπεριφορές που σχετίζονται με την διατροφή και την σωματική δραστηριότητα με αποτέλεσμα την αύξηση της συχνότητας εμφάνισης παχυσαρκίας μεταξύ των παιδιών και των εφήβων.
Επιπτώσεις της παιδικής παχυσαρκίας. Γιατί είναι τόσο σημαντική η έγκαιρη παρέμβαση;
Η παχυσαρκία συνδέεται με κλιμακούμενες με την πάροδο του χρόνου σωματικές και ψυχολογικές επιπτώσεις, για αυτό και η αναγνώριση και η παρέμβαση θα πρέπει να ξεκινήσει όσο το δυνατόν νωρίτερα κατά την παιδική ηλικία.
Η παχυσαρκία σε παιδιά και εφήβους σχετίζεται με ποικίλους δείκτες υγείας, όπως άσθμα και αναπνευστικές δυσκολίες, αποφρακτική άπνοια ύπνου, ορθοπεδικά προβλήματα και δυσμενή καρδιαγγειακά και μεταβολικά αποτελέσματα (π.χ. υψηλή αρτηριακή πίεση, μη φυσιολογικά επίπεδα λιπιδίων και αντίσταση στην ινσουλίνη). Παράλληλα μπορεί να συνοδεύεται και από σημαντικές ψυχολογικές επιπτώσεις, όπως άγχος ή κατάθλιψη διαταράσσοντας σημαντικά την ποιότητα ζωής του παιδιού.
Πέρα όμως από τις επιπτώσεις κατά την παιδική ηλικία, οι συμπεριφορές που υιοθετούνται από μικρή ηλικία πολύ συχνά δημιουργούν τις βάσεις για τις δια βίου προτιμήσεις και συνήθειες και ως εκ τούτου τον κίνδυνο εμφάνισης υπέρβαρου και παχυσαρκίας και άλλων χρόνιων ασθενειών και κατά την ενήλικη ζωή, επηρεάζοντας την υγεία και την ευημερία καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής.
Για αυτόν τον λόγο οι παρεμβάσεις και οι πολιτικές υγείας για την πρόληψη και την έγκαιρη παρέμβαση θα πρέπει να έχουν προτεραιότητα σε κοινωνικό και ατομικό επίπεδο σε κάθε χώρα.
Πώς αξιολογείται το σωματικό βάρος και η παχυσαρκία κατά την παιδική ηλικία?
Η αξιολόγηση της ανάπτυξης και του σωματικού βάρος των παιδιών και των εφήβων (από τη γέννηση μέχρι και την ηλικία των 18 ετών) γίνεται με βάση τα Πρότυπα Διαγράμματα Σωματικής Αύξησης του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, τα οποία συμπεριλαμβάνονται και στο Βιβλιάριο Υγείας του Παιδιού. Επιπλέον, για την εκτίμηση του Δείκτη Μάζας Σώματος κατά την παιδική ηλικία (ΔΜΣ= βάρος/ύψος2), συμπεριλήφθηκαν τα αντίστοιχα Διαγράμματα της Διεθνούς Ομάδας Δράσης για την Παχυσαρκία (Ιnternational Obesity Task Force Revised BMI cut-offs,2012), η χρήση των οποίων προτείνεται για καλύτερη εκτίμηση του υπερβάλλοντος βάρους και της παχυσαρκίας για παιδιά 2-18 ετών (https://www.ygeiapaidiou-ich.gr/).
Για τα παιδιά και τους εφήβους, η ερμηνεία των σωματικών παραμέτρων διαφοροποιείται σημαντικά από αυτή των ενηλίκων. Η αξιολόγηση του ύψους, του βάρους και του ΔΜΣ ενός παιδιού προσδιορίζεται, χρησιμοποιώντας ένα συγκεκριμένο εκατοστημόριο με βάση την ηλικία και το φύλο. Με βάση τις καμπύλες ανάπτυξης που αντιστοιχούν σε κάθε εκατοστημόριο μπορεί να γίνει και η αξιολόγηση του σωματικού βάρους και η εκτίμηση του κατά πόσον υπάρχει ελλιπές, υγιές ή υπερβάλλον βάρος. Όλα τα διαγράμματα υπάρχουν στην σελίδα του Ινστιτούτου Υγείας Παιδιού (https://www.ygeiapaidiou-ich.gr/graphs).
Άλλοι δείκτες που μπορούν επίσης να αξιολογηθούν είναι η περίμετρος μέσης και το ποσοστό σωματικού λίπους για παιδιά άνω των 5 ετών.
Οι επιστήμονες υγείας θα πρέπει να αξιολογούν τις παραπάνω σωματικές παραμέτρους ανά τακτά χρονικά διαστήματα, ώστε να προσδιοριστεί αν είναι μέσα στις ενδεδειγμένες συστάσεις για την ηλικία, το ύψος και το φύλο του παιδιού.
Παράγοντες που μπορεί να οδηγήσουν στην εμφάνιση της παιδικής παχυσαρκίας: και παρεμβάσεις πρόληψης:
Η παιδική παχυσαρκία προκύπτει από ένα πολυπαραγοντικό σύνολο βιολογικών, γενετικών, ψυχοκοινωνικών, συμπεριφορικών και περιβαλλοντικών παραγόντων.
Οι πιο συχνοί προδιαθεσικοί συμπεριφορικοί παράγοντες που φαίνεται ότι σχετίζονται συχνότερα με την εμφάνιση παιδικής παχυσαρκίας είναι:
– Η κακή ποιότητα διατροφής που υιοθετούν τα παιδιά στην καθημερινή τους ζωή, όπως η τακτική κατανάλωση γρήγορου φαγητού (fast food), αρτοσκευάσματων , ανθυγιεινών σνακ και αναψυκτικών, παράλληλα με τη μειωμένη κατανάλωση υγιεινών τροφίμων.
– Η μειωμένη σωματική δραστηριότητα, ο καθιστικός τρόπος ζωής και ο συνολικός χρόνος που αφιερώνουν τα παιδιά στις οθόνες (πάνω από 2 ώρες/ημέρα σε τηλεόραση και υπολογιστή σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης παιδικής παχυσαρκίας).
– Οι διατροφικές συμπεριφορές των γονιών και η παχυσαρκία των γονέων καθώς φαίνεται, ότι το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνουν τα παιδιά συμβάλει στην υιοθέτηση ενός παρόμοιου τρόπου ζωής από τα ίδια τα παιδιά, που συχνά υιοθετήσουν και σε μεταγενέστερες ηλικίες.
-Ο ανεπαρκής χρόνος και η κακή ποιότητα ύπνου καθώς φαίνεται ότι συσχετίζεται με δυσμενή διατροφική συμπεριφορά.
– Τέλος η παράλειψη πρωινού φαίνεται να αποτελεί έναν ακόμα σημαντικό παράγοντα, που συνδέεται με την ανάπτυξη της παιδικής παχυσαρκίας.
Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, οι βασικές στρατηγικές πρόληψης της παιδικής παχυσαρκίας θα πρέπει να στοχεύουν στη διαμόρφωση καλής ποιότητας διατροφής και διατροφικών συνηθειών (συμπεριλαμβανομένης της υιοθέτησης κατανάλωσης υγιεινού πρωινού), την αύξηση της σωματικής δραστηριότητας (συμμέτοχη σε ευχάριστη μέτρια ή έντονη σωματική δραστηριότητας τουλάχιστον 60 λεπτά την ημέρα), την επαρκή διάρκεια ύπνου, καθώς και σε κομβικές παρεμβάσεις στους γονείς και στο περιβάλλον του παιδιού.
Οι προληπτικές προσεγγίσεις θα πρέπει να ξεκινούν ήδη από τα πρώτα χρόνια της ζωής του παιδιού και να συνεχίζονται στην παιδική και την εφηβική ηλικία. Ειδικότερα τα προσχολικά χρόνια (0-5 ετών) αντιπροσωπεύουν ένα σημαντικό σημείο ευκαιρίας για τα παιδιά να είναι δραστήρια, να αναπτύξουν υγιεινές διατροφικές συνήθειες και να διατηρήσουν την υγιή ανάπτυξη και υγείες σωματικό βάρος.
Οι στρατηγικές πρόληψης θα πρέπει να επικεντρώνονται κυρίως στους γονείς και στους βασικούς φροντιστές του παιδιού, καθώς και σε παρεμβάσεις στα σχολεία, τα μέσα ενημέρωσης και την ευρύτερη κοινότητα. Όλες αυτές οι συνιστώσες θα πρέπει να προωθούν έναν υγιεινό τρόπο ζωής και διατροφής είτε λειτουργώντας ως θετικά πρότυπα προς μίμηση είτε παρέχοντας και ευνοώντας ένα υποστηρικτικό περιβάλλον. Παράλληλα φαίνεται ότι στην υιοθέτηση υγιεινών διατροφικών συνηθειών είναι σημαντικό να ενθαρρύνονται τα οικογενειακά γεύματα, στα οποία οι γονείς και τα παιδιά τρώνε μαζί.
Ποιές είναι οι ενδεδειγμένες συστάσεις για την αποτελεσματική διατροφική φροντίδα της παιδικής και εφηβικής παχυσαρκίας;
Η διατροφική φροντίδα της παιδικής παχυσαρκίας διαφοροποιείται σημαντικά από αυτή των ενηλίκων, λόγω των διατροφικών απαιτήσεων που ποικίλλουν ανάλογα με την ηλικία και το αναπτυξιακό στάδιο στο οποίο βρίσκεται το κάθε παιδί.
Η διατροφική παρέμβαση θα πρέπει να περιλαμβάνει μακροπρόθεσμες στρατηγικές, που εστιάζουν σε θετικές αλλαγές του τρόπου ζωής και στην τροποποίηση της συμπεριφοράς στοχεύοντας:
- Πρωτίστως τη βελτίωση της υγείας , της ευεξίας, και της ποιότητας ζωής, καλύπτοντας παράλληλα τις διατροφικές απαιτήσεις του παιδιού και διασφαλίζοντας την πρόληψη ή τη διαχείριση τυχόν συννοσηροτήτων
- Και δευτερευόντως στη μείωση του βάρους ή του ρυθμού αύξησης του βάρους και του λίπους.
Οι διατροφικές στρατηγικές θα πρέπει να επικεντρώνονται σε απλή αλλά σαφή καθοδήγηση με βάση τα τρόφιμα, δίνοντας έμφαση σε επιλογές τροφίμων με υψηλή περιεκτικότητα σε θρεπτικά συστατικά (όπως φρούτα, λαχανικά κ.α.), περιορίζοντας την κατανάλωση φτωχών θρεπτικά τροφίμων υψηλής ενεργειακής πυκνότητας που συμβάλλουν στην αύξηση του βάρους και σε ένα ανθυγιεινό διατροφικό πρότυπο. Παραδείγματα τέτοιων τροφίμων είναι τα πολύ επεξεργασμένα τρόφιμα υψηλής περιεκτικότητας σε πρόσθετο λίπος, αλάτι και σάκχαρα τα οποία υπάρχουν σε αφθονία στο σύγχρονο περιβάλλον.
Παράλληλα με τη διατροφική υποστήριξη, θα πρέπει να ενθαρρύνεται η καλή ενυδάτωση και η τακτική ευχάριστη σωματική δραστηριότητα συνεισφέροντας συνδυαστικά στους στόχους της διατροφικής φροντίδας, βελτιώνοντας τους δείκτες υγείας και αυξάνοντας την ενεργειακή δαπάνη του παιδιού.
Αν και τα παραπάνω αποτελούν τις βασικές συστάσεις, οι παρεμβάσεις θα πρέπει να είναι εξατομικευμένες σε ένταση και σε διάρκεια αλλά και στον τύπο παρέμβασης που απαιτείται. Ένα ευρύ φάσμα διατροφικών παρεμβάσεων αποδεικνύεται ότι είναι αποτελεσματικό στη διαχείριση της παιδικής παχυσαρκίας και των συννοσηροτήτων της και οι διαιτολόγοι θα πρέπει να εξετάζουν όλες τις επιλογές και να παρέχουν εξατομικευμένες παρεμβάσεις που ταιριάζουν σε κάθε παιδί.
Παράλληλα, σε κάθε περίπτωση υπογραμμίζεται η σημασία την γονικής συμμετοχής καθώς οι διαιτητικές παρεμβάσεις φαίνεται ότι έχουν πολύ καλύτερα αποτελέσματα, όταν έχουν σχεδιαστεί από κοινού με τις οικογένειες. Το επίπεδο γονικής συμβολής θα πρέπει να είναι κατάλληλο για την ηλικία, μεταβαίνοντας από την μεγαλύτερη γονική συμμετοχή στα μικρότερα παιδιά, σε όλο και πιο εστιασμένες παρεμβάσεις στο ίδιο το παιδί με την αύξησης της αυτονομίας στις αποφάσεις συμπεριφοράς κατά την εφηβεία.
Σε εντατικές παρεμβάσεις μεγαλύτερης διάρκειας η συνεισφορά μιας διεπιστημονικής ομάδας που περιλαμβάνει ειδικούς στον τομέα της υγείας, της σωματικής δραστηριότητας και επαγγελματίες υγείας που έχουν εκπαιδευτεί σε συμπεριφορές τεχνικές τροποποίησης συμπεριφοράς αποτελεί την αποτελεσματικότερη προσέγγιση, συμβάλλοντας στη μέγιστη δυνατή φροντίδα.
Οι διατροφικοί στόχοι θα πρέπει να προσαρμόζονται συνεχώς, για τη διευκόλυνση της αλλαγής συμπεριφοράς, την αντιμετώπιση των δυσκολιών και τη σταδιακή βελτίωση των διατροφικών προτύπων. Παράλληλα οι απαιτήσεις του παιδιού αλλάζουν με την ηλικία και εξαρτώνται επίσης από τα επίπεδα φυσικής δραστηριότητας, επομένως πρέπει να επανεξετάζονται και να προσαρμόζονται τακτικά.
Τέλος είναι πολύ σημαντικό να τονίσουμε ότι τόσο στην πρόληψη όσο και στην διατροφική φροντίδα της παιδικής παχυσαρκίας η ενσωμάτωση υγιεινών συνηθειών στην καθημερινότητα του παιδιού ή του/της εφήβου και η τροποποίηση της συμπεριφοράς θα πρέπει να γίνεται όσο το δυνατόν πιο ευχάριστα, και σε καμία περίπτωση δεν θα πρέπει να ασκείται υπερβολικός έλεγχος, αυστηρές απαγορεύσεις και πίεση στο παιδί, κάτι το οποίο θα μπορούσε να έχει αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία και την ψυχολογία του. Η βάση της προσέγγισης θα πρέπει να έχει ως επίκεντρο την υιοθέτηση μιας υγιούς σχέσης με τις τροφές και τα οφέλη της υγιεινής διατροφής ακολουθώντας τις προτιμήσεις και τους χρόνους του ίδιου του παιδιού, παράλληλα με την αύξηση της διαθεσιμότητας υγιεινών τροφίμων και συνηθειών στο περιβάλλον του παιδιού, ώστε να ενθαρρύνεται η βέλτιστη διατροφή.
Πηγές:
Epstein LH, Wilfley DE, Kilanowski C, et al. Family-Based Behavioral Treatment for Childhood Obesity Implemented in Pediatric Primary Care: A Randomized Clinical Trial. JAMA. 2023;329(22):1947-1956. doi:10.1001/jama.2023.8061
Fang, Kehong et al. “Screen time and childhood overweight/obesity: A systematic review and meta-analysis.” Child: care, health and development vol. 45,5 (2019): 744-753. doi:10.1111/cch.12701
Hampl, Sarah E et al. “Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Treatment of Children and Adolescents With Obesity.” Pediatrics vol. 151,2 (2023): e2022060640. doi:10.1542/peds.2022-060640
Hassapidou, Maria et al. “EASO and EFAD Position Statement on Medical Nutrition Therapy for the Management of Overweight and Obesity in Children and Adolescents.” Obesity facts vol. 16,1 (2023): 29-52. doi:10.1159/000527540
Hassapidou, Maria et al. “European Association for the Study of Obesity Position Statement on Medical Nutrition Therapy for the Management of Overweight and Obesity in Adults Developed in Collaboration with the European Federation of the Associations of Dietitians.” Obesity facts vol. 16,1 (2023): 11-28. doi:10.1159/000528083
Jones, Rebecca E et al. “Overweight and Obesity in Children under 5 Years: Surveillance Opportunities and Challenges for the WHO European Region.” Frontiers in public health vol. 5 58. 13 Apr. 2017, doi:10.3389/fpubh.2017.00058
Kang NR, Kwack YS. An Update on Mental Health Problems and Cognitive Behavioral Therapy in Pediatric Obesity. Pediatr Gastroenterol Hepatol Nutr. 2020;23(1):15-25. doi:10.5223/pghn.2020.23.1.15
Llewellyn, A et al. “Childhood obesity as a predictor of morbidity in adulthood: a systematic review and meta-analysis.” Obesity reviews : an official journal of the International Association for the Study of Obesity vol. 17,1 (2016): 56-67. doi:10.1111/obr.12316
O’Connor, Elizabeth A et al. “Screening for Obesity and Intervention for Weight Management in Children and Adolescents: Evidence Report and Systematic Review for the US Preventive Services Task Force.” JAMA vol. 317,23 (2017): 2427-2444. doi:10.1001/jama.2017.0332
Patro Golab, Bernadeta et al. “Influence of maternal obesity on the association between common pregnancy complications and risk of childhood obesity: an individual participant data meta-analysis.” The Lancet. Child & adolescent health vol. 2,11 (2018): 812-821. doi:10.1016/S2352-4642(18)30273-6
Poorolajal, Jalal et al. “Behavioral factors influencing childhood obesity: a systematic review and meta-analysis.” Obesity research & clinical practice vol. 14,2 (2020): 109-118. doi:10.1016/j.orcp.2020.03.002
Shaban Mohamed, Mossad Abdelhak et al. “Risk Factors, Clinical Consequences, Prevention, and Treatment of Childhood Obesity.” Children (Basel, Switzerland) vol. 9,12 1975. 16 Dec. 2022, doi:10.3390/children9121975
Staiano AE, Marker AM, Comeaux J, Frelier JM, Hsia DS, Broyles ST. Family-Based Behavioral Treatment for Childhood Obesity: Caretaker-Reported Barriers and Facilitators. Ochsner J. 2017;17(1):83-92.
Voerman, Ellis et al. “Maternal body mass index, gestational weight gain, and the risk of overweight and obesity across childhood: An individual participant data meta-analysis.” PLoS medicine vol. 16,2 e1002744. 11 Feb. 2019, doi:10.1371/journal.pmed.1002744
Wyszyńska J, Ring-Dimitriou S, Thivel D, et al. Physical Activity in the Prevention of Childhood Obesity: The Position of the European Childhood Obesity Group and the European Academy of Pediatrics. Front Pediatr. 2020;8:535705. Published 2020 Nov 5. doi:10.3389/fped.2020.535705
Διατροφική Συμβουλευτική και Συμπεριφορά. (2025) Μαίρη Γιαννακούλια Ευαγγελία Φάππα, Eλληνικά ακαδημαικά ηλεκτρονικά συγγράμματα, kallipos.gr
Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού Αθήνα ( 2015) , Παρακολούθηση της υγείας των παιδιών στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας, Επιστημονική επιμέλεια Ιωάννα Αντωνιάδου – Κουμάτου, Τάκης Παναγιωτόπουλος, Αχιλλέας Αττιλάκος, www.ygeiapaidiou-ich.gr.
Dietary Guidelines for Americans, 2020-2025. 9th Edition. December 2020
